• Sklep stomatologiczny L-Dent Sprzt i Materiay dla Stomatologii
  • Polska firma, 100% polski kapita
  • Grupa Zakupowa Dentalcolor
sklep stomatologiczny serwis stomatologiczny Laboratorium pomiarowe - Testy specjalistyczne usugi z zakresu radiologii szkolenia w firmie L-Dent szkolenia w firmie L-Dent kontakt

Usugi z zakresu radiologii

 

Co warto wiedzie o aparatach RTG

rdo: Nowy Gabinet Stomatologiczny (www.nowygabinet.pl)
autor: Piotr Szymaski
zdjcia: L-Dent

 

Kupujemy rentgen

Minister zdrowia wyda w ubiegym roku rozporzdzenie do prawa atomowego dotyczce aparatw RTG uywanych w gabinetach stomatologicznych. Mamy zatem w miar jasne przepisy, wic warto zastanowi si nad kupnem aparatu RTG. Oferta na rynku jest bardzo dua, a sprzedawcy przecigaj si zachwalajc parametry techniczne swoich urzdze. Oczywicie wszystkie podawane informacje s wane, ale nie wszystkie najwaniejsze. Pomoemy przebrn przez ten gszcz szczegw technicznych.

Zanim jednak zajmiemy si danymi technicznymi, chcemy zwrci uwag na praktyczne moliwoci montau rnych aparatw. Niektre wieszamy na cianie, inne mocujemy do unitu, jeszcze inne s wyposaone w jezdny wzek. To, jaki rodzaj wybierzemy, zaley od wielkoci gabinetu i liczby stanowisk, ktre ma obsuy oraz od wielkoci pomieszczenia.

Co na to prawo atomowe

Zanim kupimy aparat RTG, musimy si zastanowi, czy nasz gabinet spenia warunki wymagane do jego uywania. Podstawowym kryterium jest wielko pomieszczenia. Minister Zdrowia w swoim rozporzdzeniu okreli, e jeden aparat mona zamontowa w pomieszczeniu o wielkoci 9 m2 i o wysokoci 2,5 metra. W niektrych, szczeglnych, przypadkach dopuszczalna jest te wysoko 2,2 metra, ale wtedy z aparatem mona pracowa dwa razy krcej. Istotne s te ciany. Najkorzystniej byoby, gdyby gabinet z aparatem RTG mia wszystkie ciany ceglane o gruboci co najmniej 10 cm. Oczywicie nie zawsze ten warunek jest moliwy do spenienia. Wtedy trzeba zastosowa ekran ochronny. Moe by nim pyta oowiana o gruboci 0,1 mm lub stalowa o gruboci 1 mm. Oczywicie pyta metalowa nie wyglda najadniej, wic mona j schowa nakadajc na ni np. pyt gipsowo kartonow. Jest to rozwizanie dobre z punktu widzenia prawa atomowego.

Montujemy rentgen

Jeli nie chcemy pracowa w metalowej puszcze, a tak si zoyo, e wszystkie ciany nie speniaj wymogw prawa atomowego, moemy w rogu gabinetu urzdzi mini-gabinet radiologiczny. Wtedy uzbrajamy jedynie cian, na ktr pada promieniowanie RTG oraz budujemy wok tego miejsca ekrany ochronne. W takim przypadku najwygodniej jest zastosowa aparat przyczepiony do ciany na stae. Nie jest to proste, bowiem aparat way okoo 30 do 40 kg. W tym od 3 do 10 kg wynosi ciar gowicy. Jeli wysuniemy j na ramieniu, ktre ma 2 metry dugoci, siy dziaajce na ruby trzymajce aparat w cianie s bardzo due. ciana z pyty gipsowo-kartonowej bez dodatkowych wzmocnie nie wytrzyma ich. Monta aparatu bezporednio do ciany moliwy jest wic tylko w przypadku cian ceglanych lub betonowych.
Co zrobi, gdy s inne? Mona wtedy aparat zamontowa na stae do podogi na nodze lub podwiesi do sufitu.
Wiksze pole manewru mamy jeli nasz gabinet otoczony jest cianami o odpowiedniej gruboci, ewentualnie z odpowiednimi ekranami. Aparat mona bowiem umieci na wzku jezdnym lub na unicie.
To pierwsze rozwizanie jest szczeglnie dogodne, jeli w przychodni znajduje si kilka foteli. Wtedy jeden aparat moe suy wszystkim pracujcym lekarzom. Koszt takiego wzka to ok. 1800 z. Za nim zdecydujemy si na zakup wzka sprawdmy szeroko drzwi. Rozstaw k musi by na tyle may, aby wzek swobodnie mieci si w futrynie i na tyle duy aby sta stabilnie na pododze. Montujc aparat do unitu musimy mie na uwadze, e siownikowi podnoszcemu fotel pacjenta, a wic i cay unit, dodajemy ok. 40 kg dodatkowego obcienia. Producent fotela moe nie zgodzi si na takie rozwizanie i uniewani gwarancj. Wtedy trzeba zamontowa aparat w inny sposb. Mona to zrobi na dodatkowej nodze postawionej na stae obok unitu. W niektrych modelach, np. firmy Planmeca, fotel jest niezaleny od unitu. Wtedy nie ma problemu z zamontowaniem na nim aparatu RTG. Istnieje rwnie moliwo przymocowania aparatu do sufitu na specjalnym wysigniku, ale nie jest to proste.
Bardzo wana jest poprawno montau aparatu. Musi to zrobi specjalista. Mocowanie cienne musi by precyzyjnie zainstalowane w pionie i poziomie, niedokadno spowoduje, e rami moe samoczynnie si wysuwa. Podczas wykonywania ekspozycji gowica nie moe si przesun nawet o 1 mm. Przy le wypoziomowanym aparacie gowica bdzie odjeda. Wtedy nawet najlepszym aparatem nie zrobimy dobrego zdjcia.
Decydujc si na monta sterownicy do ciany naley przewidzie, w ktrym miejscu bdziemy stali podczas wykonywania zdjcia. Promieniowanie rentgenowskie maleje w "kwadracie odlegoci". Oznacza to, e jeli staniemy 2 metry od gowicy to promieniowanie bdzie 4 razy mniejsze, ale jeli 3 metry to ju 9 razy mniejsze. Zawsze warto stan jak najdalej nawet, jeli mamy najlepszy sprzt o wartoci upywu promieniowania z gowicy = 0 mR/h. Istnieje bowiem promieniowanie rozproszone, powstae w wyniku odbicia od przewietlanego obiektu.
Jeli ju na etapie projektu wyznaczymy miejsce, w ktrym bdziemy stali podczas ekspozycji, moemy od razu poprowadzi w cianie kabel pomidzy sterownic a ekspozytorem. W zalenoci od typu aparatu kabel ten moe mie dugo nawet do 10 m. Zazwyczaj jest to zwyky szecioyowy kabel telefoniczny. Schowany w cianie nie bdzie przeszkadza szpeci gabinetu.

Z przetwornikiem czy bez

Podstawowym parametrem technicznym aparatu RTG jest rodzaj zastosowanego generatora. Tasze aparaty maj generator AC. Oznacza to, e napicie zasilajce lamp narasta i opada sinusoidalnie. Tylko na chwil osiga maksymaln warto po czym znowu spada do zera. W przypadku generatorw DC (zwanych te HF) napicie osiga zadan warto i utrzymuje j do koca ekspozycji. W zalenoci od wartoci napicia lampa emituje promieniowanie mikkie lub twarde. Tylko to drugie jest uyteczne przy robieniu zdj RTG. Zatem naley zminimalizowa promieniowanie mikkie, ktre jest szkodliwe dla zdrowia a nieuyteczne diagnostycznie. Dlatego zdecydowanie lepsze s aparaty z generatorem DC (HF), jednak koszt ich zakupu jest o kilka tysicy wikszy ni aparatu AC.
Do wykonania poprawnego zdjcia aparatami DC i AC, ten pierwszy potrzebuje o 25 proc. mniejszej dawki promieniowania, czyli czas nawietlania jest krtszy.
Gdy si ju zdecydujemy na lamp DC, spotkamy si jeszcze z parametrem czstotliwoci drga. Chodzi o drgania napicia, gdy ju osignie ono zadan warto. aden z rentgenw nie ma idealnie jednakowego napicia w funkcji czasu. Musi si ono zmienia. Parametr "czstotliwo drga" okrela, jak szybko zmienia si napicie, a parametr "amplituda drga" okrela zakres tych drga. Im wiksza czstotliwo i im mniejsza amplituda, tym lepiej, ale tak naprawd te dwa parametry istotne s dla inynierw konstruujcych lampy RTG. Dla stomatologa maj one znaczenie drugo- jeli nie trzeciorzdne.
Istotniejszym parametrem jest ciar gowicy. W przypadku lamp DC wynosi 3 kg do 5 kg. Lampy z przetwornikiem AC wa o kilka kilo wicej. Im lejsza jest gowica, tym atwiej i dokadniej mona ustawi tubus wzgldem gowy pacjenta. Jest to wany parametr wpywajcy na poprawno wykonanej ekspozycji.
Istotny jest te fakt, e w przypadku aparatw DC na jako zdjcia nie maj wpywu wahnicia napicia w sieci miejskiej. W przypadku AC moe, cho nie musi mie to znaczenia.

Ognisko

Kolejnym parametrem aparatu RTG jest wielko ogniska. W aparatach dla stomatologii dostpne s lampy z ogniskiem od 0,8 mm do 0,4 mm. Im mniejsze ognisko, tym lepsza jako zdjcia. Powstaj bowiem mniejsze cienie, czyli zdjcie jest bardziej ostre. Oczywicie decyduje te odlego kliszy od zba. Im jest ona mniejsza tym i cienie s mniejsze.
Mniejsze ognisko wypala si szybciej ni wiksze, ponadto czas na chodzenie lampy przerwy pomidzy kolejnymi ekspozycjami jest dwa razy duszy. W przypadku ogniska 0, 8 mm czas przerwy to 1 do 16, czyli przerwa trwa szesnacie razy duej ni ekspozycja. Z kolei w ognisku 0,4 mm czas przerwy wynosi 1 do 32. Przy niektrych zabiegach (np. w radiologii cyfrowej) jest to bardzo istotny parametr. Przy robieniu tylko jednego zdjcia (gdy wywoujemy klisze) w zasadzie nie gra on roli. Maksymalny czas ekspozycji to ok. 3 sekund, wic przerwa po takim nawietlaniu powinna trwa co najmniej 90 sekund. Jednak zanim wyjmiemy klisz z ust pacjenta, woymy nastpn i ustawimy gowic z pewnoci upynie co najmniej 1,5 minuty. W przypadku radiologii cyfrowej, gdy zdjcia moemy wykonywa jedno po drugim, parametr ten moe mie znaczenie. Jednak systemy radiologii cyfrowej s znacznie czulsze ni klisze i w takich nawietlaniach czas ekspozycji nie przekracza dziesitnych czci sekundy. Zatem nawet trzydziestokrotny odpoczynek dla lampy trwa zaledwie 3-6 sekund. Warto te wspomnie, e lampy o mniejszych ogniskach s drosze i to czasami znacznie.
Wspomnielimy ju o czuoci materiaw, na ktre pada obraz . W stomatologii rozrnia si cztery klasy czuoci dla klisz D, E, F oraz I. Ta ostatnia jest najczulsza wic i czas ekspozycji jest najkrtszy, a co za tym idzie promieniowanie najmniejsze. Dlatego radiologia cyfrowa jest znacznie mniej szkodliwa ni zdjcia wywoywane na kliszy. Obliczono, e jeli promieniowanie przy zrobieniu zdjcia aparatem AC, wywoywanym na kliszy, wynosi 1, to dla aparatu DC wspczynnik ten rwny jest 0,7, przy radiologii cyfrowej (z aparatem AC) ju tylko 0,3, z aparatem DC o kolejne 70 proc. mniej czyli 0,21, a jeli mamy gowic wyposaon w tubus prostoktny (odzwierciedlajcy plan zdjcia) to tylko 0,1. Zatem stosujc radiologi cyfrow moemy ograniczy promieniowanie a 10-krotnie w stosunku do zdjcia robionego klasyczn metod. Dlatego radiologia cyfrowa jest bardziej bezpieczna ni zdjcia wykonywane na kliszy.

Promieniowanie

W przypadku promieni rentgena wystpuje promieniowanie pierwotne oraz promieniowanie rozproszone. Nie ma promieniowania wtrnego. Jest to dobra wiadomo. Nie mona bowiem promieniami rentgena nawietli cian, sprztu ubra. Promieniowanie rentgena nie rozszczepia si! Wystpuje za to promieniowanie rozproszone. Powstaje ono wtedy, gdy wizka promieniowania pierwotnego uderzy w przewietlany obiekt. Oczywicie promieniowanie rozproszone ma zdecydowanie mniejsz dawk ni pierwotne i praktycznie stojc 2-3 metry od pacjenta nie naraamy si na jego skutki. Jednak czym dalej stoimy tym lepiej.

Napicie i prd lampy

Najnowsze prawo atomowe dopuszcza do uytku aparaty o napiciu od 50 kV do 70 kV. Im wiksze napicie na lampie rentgenowskiej tym wiksza skala szaroci. Po prostu wicej mona zobaczy. Jednak w niektrych przypadkach warto uy mniejszego napicia. Z kolei wartoci prdw pyncych przez lamp RTG wahaj si od 2 do 8 mA. W niektrych lampach jest moliwo regulacji prdu i napicia, a w innych wartoci te s zadane przez producenta i nie mona ich zmienia. Gdy istnieje moliwo regulacji prdu, zazwyczaj stosuje si warto 8 mA do zdj wywoywanych na kliszy i 4 mA dla radiologii cyfrowej.

Czas ekspozycji j jej mAs-a

Czas ekspozycji zazwyczaj waha si w zakresie od 0,01 s do 3,2 s i uzaleniony jest on od wielu czynnikw. Podstawowym jest czuo kliszy lub systemu radiografii cyfrowej, drugim czynnikiem jest rodzaj wykonywanego zdjcia, kolejnym przewietlany zb, inne czasy s dla zbw przednich inne dla trzonowcw. O czasie decyduje te wielko pacjenta (dziecko czy osoba dorosa) a take grubo skry policzka i oczywicie dugo tubusu. Zazwyczaj producent zaprogramowa czasy ekspozycji. Lekarz, wciskajc odpowiednie przyciski, ustala parametry wykonywanego zdjcia, nie wnikajc w szczegy, jaki czas jest zadany dla danego przypadku. Oczywicie na wywietlaczu pojawi si warto czasu ekspozycji. Bardziej dociekliwi lekarze w ten sposb mog nauczy si precyzyjnie dobiera czas i nie korzysta pniej z podpowiedzi producenta, samodzielnie ustawiajc parametry zdjcia. W niektrych systemach np. firmy RSV lekarz jest informowany przez specjalny program o tym czy czas ekspozycji promieni zosta dobrany optymalnie do warunkw. W trakcie wykonywania zdjcia przeprowadzana jest analiza sygnau pozyskiwanego z czujnika CCD. Lekarz informowany jest po wykonaniu zdjcia o parametrach czasu ekspozycji, ktre powinny by dobrane indywidualnie do pacjenta (grubo tkanek mikkich i twardych, odlego tubusa od czujnika itp.)
Gdy jest moliwo regulacji prdu zasilajcego lamp RTG, stosuje si pojcie "masy" jest to skrt od jednostek wyraajcych t wielko (mAs - miliamperosekundy) a nie od ciaru promieniowana. "Masa" promieniowania jest to iloczyn czasu oraz prdu. Najmniejsze mAs wystpuj w aparacie RTG firmy Planmeca. Moliwe jest tam ustawienie prdu o wartoci 2 mA i czasu 0,01 s. Zatem "masa" takiej ekspozycji wynosi 0,02 mAs.

Tubus

Istotny jest te rodzaj zastosowanego tubusu. Decyduj o tym dwa parametry, jego dugo oraz ksztat. Zazwyczaj tubusy maj dugo 20 lub 30 cm. W duszym wizka promieniowania pierwotnego jest znacznie bardziej skupiona. Jednak potrzeba uy wikszej dawki promieniowania, aby uzyska odpowiedniej jakoci obraz na kliszy czy czujniku. Ognisko jest bowiem dalej od nawietlanego obiektu. Z drugiej strony, krtszy tubus powoduje wiksz rozbieno promieniowania. Dla jakoci zdjcia idealnym rozwizaniem jest, aby ognisko byo moliwie jak najdalej, czyli powinnimy stosowa jak najdusze tubusy.
Na rynku dostpne s tubusy o ksztacie koa lub prostokta. Obraz na kliszy zawsze jest prostoktny. W tubusach okrgych cz promieniowania omija klisze, czyli jest zbdna, a jednak nawietla pacjenta. Zatem logiczne jest, e lepiej promieniowanie z tubusu wyprowadzi tak, eby 100 proc. promieni trafiao na klisze lub czujnik umiejscowiony za zbem. Teoretycznie moliwe jest to tylko w przypadku tubusu prostoktnego. Jednak praktycznie nie ma takiej moliwoci. Zawsze nawietlamy wiksze pole ni klisza. Jednak w przypadku tubusu prostoktnego pole nawietlanej powierzchni jest zdecydowanie mniejsze. Pamitamy z lekcji matematyki w liceum - pole prostokta wpisane w okrg. W przypadku prostokta o stosunku bokw 3 do 4 promieniowanie jest mniejsze o ok. 35 proc.

Piotr Szymaski

Radiologia cyfrowa

Cyfrowe uzyskiwanie zdj jest o wiele wygodniejsze i tasze od klasycznego systemu z klisz. Jednak sprzt do radiologii cyfrowej jest od 15 do 20 tys. droszy ni sam aparat RTG. Trzeba obliczy, co si bardziej opaca. Wykonanie jednego zdjcia na kliszy kosztuje od 1 do 5 z. Zatem pienidze zainwestowane w radiologi cyfrow powinny si zwrci po wykonaniu ok. 5 tys. zdj.

Z drugiej strony majc system cyfrowy moemy tych zdj wykonywa duo wicej. Obraz otrzymujemy praktycznie w czasie rzeczywistym i jeli okae si, e potrzebujemy innego ujcia, moemy za chwil wykona kolejne zdjcie lub nawet ca ich seri. Ponadto moliwo posugiwania si systemem cyfrowym uatwia lekarzom leczenie endodontyczne i przysparza pacjentw wymagajcych takiego leczenia. Za nimi id wpywy do kasy przychodni. Zatem koszt zakupu systemu cyfrowego moe si zwrci duo szybciej ni pierwotnie zakadalimy.

Z kolei robic zdjcia na kliszy, moemy wykonywa usugi RTG dla innych gabinetw. To z pewnoci spowoduje przycignicie do naszej przychodni nowych pacjentw. Oczywicie, majc system cyfrowy, mona take wykonywa zdjcia na kliszach. Trzeba tylko zainwestowa w wywoywark lub uywa klisz samowywoujcych.

W radiologii cyfrowej mamy trzy rodzaje nonikw, na ktrych zapisywany jest obraz. Pierwszym z nich jest pyta fosforowa. Wkada si j w jednorazowe opakowanie i nawietla na ni obraz, po czym skanuje si z niej obraz do komputera. Jest to pyta wielokrotnego uytku i praktycznie dopiero uszkodzenia mechaniczne powoduj konieczno wymiany na now. S to pyty pamiciowe zwane PSP. Ich rozdzielczo liniowa wynosi ok. 8 parlinii na milimetr. Na takiej karcie mona zapisa tylko jedno zdjcie. Wic jeli chcemy wykona kilka uj, musimy kilkakrotnie wkada i wyjmowa pytk z ust pacjenta i umieszcza j w czytniku. Oczywicie za kadym razem naley wkada pytk do jednorazowej torebki.

Innym, ostatnio coraz popularniejszym, sposobem przekazywania danych do komputera jest wykorzystanie czujnikw CCD, lub CMOS ktre s podczone bezporednio do komputera. Obraz uzyskiwany jest w czasie rzeczywistym. Lekarz, aby zrobi kilka zdj, nie musi wyjmowa tej pytki z ust pacjenta. Systemy te maj rozdzielczo rzdu 20 parlinii na milimetr a ywotno czujnika podawana przez producenta to 400 tys. ekspozycji. Zatem o koniecznoci wymiany czujnika decyduj uszkodzenia mechaniczne, a nie ograniczenia techniczne. Niedogodnoci tego systemu jest prowadzenie przewodu z ust pacjenta do komputera. Zazwyczaj system ten stosuje si uywajc pozycjonerw i przewd prowadzi si po jednym z ramion pozycjonera.

Najnowszym rozwizaniem jest bezprzewodowe przekazywanie obrazu z pytki bezporednio do komputera. Na razie sposb ten wprowadzi na rynek polski Stern Weber. Jest on jednak znacznie droszy od systemu kablowego.

Wraz z systemem radiografii cyfrowej dostajemy oprogramowanie pozwalajce obrobi wykonane zdjcie. Zazwyczaj program nawet z nieudanego zdjcia potrafi "wycign" takie parametry, ktre pozwalaj na prawidowy odczyt. Oczywicie do systemu cyfrowego konieczny jest komputer z monitorem.

Krzysztof Moroz, Visidental:

Cyfrowy obraz zdjcia otrzymywany na monitorze komputera jest rezultatem wielu czynnikw. Mona je podzieli na dwie grupy. Pierwsza stanowi elementy o nieznanej charakterystyce. S to: parametry lampy rtg (rodzaj generatora promieni rtg, dugo tubusa, itp.), warunki panujce w jamie ustnej pacjenta (grubo tkanek mikkich, twardych) oraz technika wykonania zdjcia.

Druga grupa skada si z elementw o znanej charakterystyce takich jak: rozdzielczo czujnika, rodzaj monitora (LCD lub klasyczny CRT)

Kady z wymienionych czynnikw ma wpyw na jako otrzymywanego zdjcia rtg na monitorze komputera.

System RSV Radiology System Visiodent zosta skonstruowany tak, e bierze pod uwag kady z wymienionych elementw. RSV dokonuje samodzielnej analizy parametrw o nieznanej charakterystyce. Wykonuje to dziki DSP (Digital Signal Processor) w trakcie kadej ekspozycji. Oprogramowanie to ostatni bardzo wany element kadego systemu radiologicznego. RSV Imaging jest to prosty w obsudze program. Wyposaony zosta w zaawansowane narzdzia - filtry do analizy obrazu, ktre uatwiaj diagnostyk radiologiczn.

Tadeusz Telesz, Gent:

Stosowane do niedawna proste generatory (lampy) rtg emitoway oprcz fotonw szybkich o wysokiej energii, take pewn ilo fotonw niskoenergetycznych. Poniewa nie docieray one do kliszy, obciajc pacjenta dawk nie wpyway na powstawanie obrazu. Aby je wyeliminowa stosuje si obecnie urzdzenia wyposaone w tzw. generatory wysokiej czstotliwoci (aparaty DC lub HF) lub, w przypadku aparatu Gendex ORALIX opatentowany system "grid action cathode". Dziki tym rozwizaniom moliwe jest obnienie dawki o okoo 25 do 30% w porwnaniu do systemw wyposaonych wycznie w wymagan przepisami pytk filtra aluminiowego. Naley przy tym pamita, e redukcja iloci promieniowania mikkiego nie zwiksza w zasadniczy sposb bezpieczestwa personelu. Bardzo czsto spotykana opinia, e "kupuj aparat z generatorem, bo chc si czu bezpiecznie" jest nieporozumieniem - ta funkcja suy wycznie pacjentowi!

Agnieszka Kotowska, Amadar:

Wybierajc aparat RTG Zanim zajmiemy si danymi technicznymi, musimy zwrci uwag na praktyczne moliwoci montau rnych aparatw. Niektre wieszamy na cianie, inne mocujemy do unitu, jeszcze inne s wyposaone w jezdny wzek. To, jaki rodzaj wybierzemy, zaley od wielkoci gabinetu i liczby stanowisk, ktre ma obsuy oraz od wielkoci pomieszczenia. Dane techniczne aparatw s oczywicie bardzo wane, ale jeli le dopasujemy sprzt do naszych wymaga, to nawet najlepszy i najdroszy aparat nie pozwoli nam osign spodziewanych wynikw.

 

Nowy Gabinet